OD BRONZANOG MAČA DO MEŠTROVIĆEVOG VIDOVDANSKOG HRAMA: BLAGO KOJE ČUVA NARODNI MUZEJ KRUŠEVAC

PROJEKAT

OD BRONZANOG MAČA DO MEŠTROVIĆEVOG VIDOVDANSKOG HRAMA: BLAGO KOJE ČUVA NARODNI MUZEJ KRUŠEVAC

Eksponati Narodnog muzeja Kruševac svedoče o hiljadama godina istorije Rasinskog okruga, ali i o važnim stranicama nacionalne prošlosti – od bronzanog doba i ranog hrišćanstva, preko vremena kneza Lazara, do srpske države 19. i 20. veka

Teško je izdvojiti najznačajnije predmete iz bogate zbirke Narodnog muzeja Kruševac. Svaki eksponat ima svoju priču, svoje mesto u istoriji Rasinskog okruga i srpskog naroda, a pojedini predmeti prevazilaze lokalni značaj i svedoče o važnim istorijskim procesima na prostoru čitave Srbije.

Posebno mesto u muzejskoj postavci zauzimaju predmeti koji svedoče o vremenu kada je Kruševac bio prestonica države kneza Lazara, ali i oni koji govore o životu, kulturi, prosveti i umetnosti u vekovima koji su usledili.

Kako ističe Suzana Jugović, kustos istoričar Narodnog muzeja Kruševac, nemoguće je jednostavno reći da je jedan eksponat važniji od drugog. Ipak, nekoliko predmeta i celina posebno se izdvajaju po značaju za razumevanje prošlosti ovog prostora i srpske istorije.

Mač iz bronzanog doba – svedok drevnih veza

Jedan od najznačajnijih arheoloških predmeta je mač iz bronzanog doba, pronađen slučajno u isušenom koritu Zapadne Morave, u ataru sela Koševi, tokom radova na izgradnji Moravskog koridora.

Reč je o izuzetnom nalazu dugom 66 centimetara, sa bogato ukrašenom drškom. Pronađen je na do tada nepoznatom arheološkom lokalitetu, a u Narodnom muzeju Kruševac izložen je od 2023. godine. Od 2024. godine nalazi se u novoj vitrini, čiju je izradu finansirala kompanija Behtel-Enka.

Posebnost ovog mača ogleda se u činjenici da slični nalazi nisu česti, a najviše ih je poznato na prostoru Dunava. Kruševački primerak predstavlja najjužniji poznati nalaz takvog tipa.

Njegov značaj zato daleko prevazilazi lokalne okvire. On ukazuje na postojanje prometa dobara i kontakata na velikim udaljenostima na Balkanu i sa okolnim prostorima još tokom bronzanog doba.

Mozaik sa Kopaonika svedoči o ranom hrišćanstvu

Istoriju mnogo mlađu od bronzanog mača, ali izuzetno značajnu za razumevanje ranog hrišćanstva, predstavlja podni mozaik sa lokaliteta Nebeske stolice na Kopaoniku.

Mozaik je otkriven tokom arheoloških iskopavanja koja je 2000. godine na prostoru crkve Svetog Prokopija sproveo Zavod za zaštitu spomenika kulture Kraljevo. Reč je o jednoj od najranijih poznatih hrišćanskih bazilika u ovom delu Srbije.

U Narodni muzej Kruševac mozaik je stigao 2016. godine i postao deo stalne postavke. Iako nije sačuvan u celini, bogata ornamentika svedoči o značaju i razvijenosti hrišćanske kulture na ovom prostoru.

Bazilika kojoj je mozaik pripadao predstavlja najstariju poznatu crkvu na prostoru Kopaonika koja nije kasnije dograđivana. Verovatno je napuštena već u 5. veku, a sam mozaik pripada ranovizantijskom periodu.

Odežda kneza Lazara – spona sa vremenom Moravske Srbije

Posebnu emociju i istorijsku vrednost nosi replika odežde kneza Lazara. Iako nije reč o originalnom predmetu, replika je izrađena sa izuzetnom pažnjom i u najvećoj mogućoj meri verno originalu.

Originalna odežda pronađena je u samom kivotu kneza Lazara i danas se čuva u Muzeju Srpske pravoslavne crkve u Beogradu. Tokom vekova pretrpela je značajna oštećenja, pa je izrada replike zahtevala detaljna istraživanja kako bi se što vernije rekonstruisali materijal, kroj i ornamentika.

Replika je izrađena 1971. godine, u okviru priprema za obeležavanje 600 godina od osnivanja Kruševca. Tkaninu je rekonstruisala Nevenka Petrović, akademski slikar i docent Akademije primenjenih umetnosti u Beogradu, dok je kroj izradila kostimograf Ana Nestorović. Replika je istkana u Somboru, u tkačkoj radionici porodice Takač.

Posebno su zanimljiva dugmad. Na originalnoj odeždi sačuvano je samo jedno, ali ono svedoči o raskošnoj izradi – sa srebrnom pločicom na kojoj se nalazi poznati heraldički simbol kneza Lazara, volujski rogovi. Dugmad na replici izradila je akademska vajarka Radmila Budisavljević.

Odežda je tipičan primer luksuznog tekstila iz italijanskog grada Luke iz 14. veka. Ona zato ne govori samo o samom knezu Lazaru već i o bogatstvu Moravske Srbije i njenim vezama sa evropskim prostorima, posebno sa Italijom.

Škola u Komoranu – vremenska kapsula srpske prosvete

Jedan od posebno zanimljivih delova postavke predstavljaju predmeti iz prve škole u kruševačkom kraju, osnovane 1821. godine u selu Komoranu.

U vreme osnivanja škole Kruševac se još uvek nalazio pod osmanskom vlašću i oslobođen je tek 1833. godine. Škola u Komoranu nalazila se na levoj obali Zapadne Morave, na prostoru koji je tada pripadao oslobođenom delu Srbije.

U početku je imala karakter pansionske, crkveno-privatne škole, a 1842. godine uvrštena je u državne škole. Đaci su uglavnom bila deca imućnijih seljaka, dok su kao učitelji radili sveštenici i pismeni zanatlije.

Od 1847. godine škola je trajno premeštena u Konjuh, a tokom 20. veka iz nje se razvila Osnovna škola „Brana Pavlović“.

Deo školskog inventara – skamija, školska zvona, tablice, globus i prikazi biljaka – danas se čuva u Narodnom muzeju Kruševac. Ovi predmeti predstavljaju svojevrsnu vremensku kapsulu koja pokazuje kako su izgledali počeci školstva u tek oslobođenoj srpskoj državi.

Portret kralja Milana – sećanje na vladara i oslobođenje

Istorijsku priču Srbije 19. veka predstavlja i portret kralja Milana Obrenovića, delo Milutina Bl. Markovića iz 1901. godine.

Kralj Milan prikazan je u uniformi gardijskog generala. Portret je, najverovatnije, nastao povodom smrti tada već bivšeg vladara, koji je u Nišu uživao status gotovo kultne ličnosti zbog svoje uloge u oslobođenju grada 1878. godine.

Sam autor portreta radio je u Gimnaziji koja je nosila ime Milana Obrenovića. U Narodni muzej Kruševac portret je stigao 1995. godine kao poklon M. Markovića iz Beograda.

Meštrovićev Vidovdanski hram – ideja koja je ostala u maketi

Jedan od najupečatljivijih predmeta muzejske postavke je i maketa Vidovdanskog hrama Ivana Meštrovića, izrađena 1912. godine u razmeri 1:50.

Maketa je nastala povodom planova za oslobođenje Kosova i Metohije od osmanske vlasti, a njen naručilac bio je princ Aleksandar Karađorđević. Zamišljeno je da hram bude podignut na Gazimestanu, na mestu Kosovske bitke.

Iako hram nikada nije izgrađen, maketa je početkom 20. veka izazvala veliku pažnju. Izlagana je u Beogradu 1912, u Londonu 1915. i Njujorku 1917. godine. Potom joj se gubi trag, sve dok nije pronađena 1968. godine u jednom od lučkih skladišta.

Njen značaj nije samo u činjenici da je reč o originalnom Meštrovićevom delu iz 1912. godine. Maketa je i svedočanstvo o načinu na koji je početkom 20. veka građen odnos prema Kosovu i Vidovdanu i o mestu koje je kosovsko nasleđe imalo u nacionalnom pamćenju. U tom kontekstu, njeno mesto u Kruševcu ima dodatnu simboliku – gradu koji je bio prestonica države kneza Lazara.

Binički – od Jasike do nacionalne kulture

Među predmetima koji prevazilaze lokalne okvire posebno mesto zauzima legat Stevana i Stanislava Biničkog.

Stevan Binički, otac poznatog kompozitora Stanislava Biničkog, rođen je u okolini Gospića, a u Srbiju je došao kao vojni inženjer. U okolinu Kruševca stigao je 1872. godine, kada je učestvovao u planiranju izgradnje pontonskog mosta na mestu današnjeg Jasičkog mosta. Most je trebalo da omogući prelaz trupa u slučaju rata sa Osmanskim carstvom.

Upravo je taj dolazak doveo do toga da se jedan od najznačajnijih srpskih kompozitora, Stanislav Binički, rodi u selu Jasika kod Kruševca.

Legat je Narodnom muzeju Kruševac 1999. godine poklonio Stanislavljev unuk Milivoje Josifović. Čine ga porodične fotografije, pisaći sto, diploma Velike škole i brojni drugi predmeti, ali i izuzetno vredan originalni rukopis „Marša na Drinu“.

Ova zbirka ima poseban značaj jer povezuje lokalnu istoriju sa istorijom srpske muzike i kulture i čuva materijalne tragove života porodice iz koje je potekao jedan od najpoznatijih srpskih kompozitora.

Milan Milovanović – umetnik koji se vratio u svoj grad

Značajno mesto u muzejskim zbirkama ima i legat Milana Milovanovića, jednog od najznačajnijih srpskih impresionista i rođenog Kruševljanina.

Prikupljanje njegovih slika, ličnih predmeta i drugih materijala započeto je još 1967. godine. Od 1979. formira se zvanična pomen-zbirka, dok se od 1985. godine u Kruševcu čuva i njegova lična zaostavština, koja je u muzej stigla zahvaljujući poklonu potomaka.

Milovanovićevo mesto u istoriji srpske umetnosti dodatno je obeleženo njegovim učešćem u povlačenju srpske vojske preko Albanije tokom Prvog svetskog rata. Njegov legat zato predstavlja ne samo svedočanstvo o jednom značajnom umetniku već i o jednom Kruševljaninu čiji je život bio isprepleten sa najznačajnijim događajima srpske istorije 20. veka.

Od bronzanog mača starog više hiljada godina, preko ranovizantijskog mozaika i sećanja na kneza Lazara, do predmeta koji svedoče o srpskoj prosveti, državnosti, umetnosti i kulturi – Narodni muzej Kruševac čuva zbirku koja istoriju ne predstavlja samo kao niz događaja već kao živu priču o ljudima, prostoru i vremenu.

Zahvalnost za pomoć u pronalaženju i proveri detaljnih informacija o navedenim eksponatima upućena je Marinu Bugaru, arheologu Narodnog muzeja Kruševac; Maji Ćeranić, muzejskom savetniku i istoričaru umetnosti; Zvezdani Lazarević, dokumentaristi Narodnog muzeja Kruševac i istoričaru umetnosti; Jeleni Pavlović, istoričaru umetnosti i kustosu umetničke zbirke Narodnog muzeja Kruševac, i Sanji Rutić Vorotović, višem kustosu istoričaru i kustosu kulturno-istorijske zbirke Narodnog muzeja Kruševac.

17. POLJOPRIVREDNI SAJAM OVE SUBOTE U KRUŠEVCU

KRUŠEVAC DOMAĆIN DIPLOMATSKOJ DELEGACIJI ZEMALJA VIŠEGRADSKE ČETVORKE

SVEČANO OBELEŽEN DAN HEROJSKE 125. MOTORIZOVANE BRIGADE

OSLIKAVANJE FASADE CRVENOG KRSTA KAO NAJAVA VELIKOG JUBILEJA

MOŠTI SVETOG NEKTARIJA EGINSKOG U HRAMU SVETOG PANTELEJMONA U LUČINI

DANAS POČINJE JESEN

OBUKA ZA PRIPADNIKE CIVILNE ZAŠTITE: JAČANJE SPREMNOSTI ZA VANREDNE SITUACIJE

KRUŠEVAC OBELEŽIO EVROPSKU NEDELJU MOBILNOSTI I DAN BEZ AUTOMOBILA

DANAS SU SVETI JOAKIM I ANA

KRUŠEVAC TESTIRA PAMETNA SAOBRAĆAJNA REŠENJA